ديگرى است و حب فى اللَّه مساله اى ديگر . بعضى « 1 » ديگر گفته‌اند : معناى « قربى » تقرب به خدا است ، و « مودت به قربى » عبارت است از مودت به خدا از راه تقرب جستن به او به وسيله اطاعت و معناى آيه اين است كه : من از شما اجرى نمىخواهم مگر همين را كه به وسيله تقرب جستن به خدا به او مودت كنيد . اشكال اين وجه اين است كه : بنا بر اين وجه در جمله « * ( إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى » ) * ابهامى خواهد بود كه جا ندارد با آن ابهام خطاب به مشركين شود ، چون خلاصه مفادش اين است كه مردم با خدا تودد كنند ، و يا ود و دوستى او را داشته باشند به اينكه به درگاهش تقرب جويند ، و حال آنكه مشركين منكر آن نيستند ، چون مشركين اگر آلهه خود را مىپرستند به همين ملاك تودد با خدا و تقرب به سوى او مىپرستند ، و خداى تعالى از همين مشركين حكايت مىفرمايد كه گفته‌اند : « ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّه زُلْفى » « 2 » و نيز گفته‌اند : « هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّه » « 3 » . پس اگر به گفته مفسرين مزبور معناى جمله * ( « إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى » ) * تودد نسبت به خدا از راه عبادت است ، بايد آن را مقيد كرده باشد به عبادت خدا به تنهايى ، و بفرمايد : شما كه با پرستش بتها مىخواهيد به خدا تقرب جوييد ، راه تودد و تقرب اين نيست ، بلكه راهش اين است كه تنها خدا را بپرستيد و من از شما جز اين را توقع ندارم ، و در چنين مقامى مهمل گذاشتن اين قيد با ذوق سليم سازگار نيست . علاوه بر اينكه در آيه شريفه كلمه « مودت » آمده ، نه « تودد » و در كلام خداى سبحان سابقه ندارد كه كلمه « مودت » اطلاق شده باشد بر تودد مردم نسبت به خداى تعالى و تقرب به او ، هر چند كه عكس اين در كلام خداى تعالى آمده ، و خدا را نسبت به بندگان ودود و داراى مودت خوانده ، و فرموده : « إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ » « 4 » و « وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ » « 5 » و شايد ودود خواندن خدا از اين باب باشد كه كلمه مودت اشعار دارد بر اينكه دارنده اين صفت نسبت به افراد مورد مودت ، خود را متعهد مىداند كه مراعات حال آنان را نموده و از حالشان تفقد كند . حتى

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 32 . ( 2 ) ما اين بتها را نمىپرستيم مگر براى اينكه قدمى به سوى خدا نزديكمان كنند ، سوره زمر ، آيه 3 . ( 3 ) اينها شفيعان ما نزد خدايند . سوره يس ، آيه 18 . ( 4 ) سوره هود ، آيه 90 . ( 5 ) سوره بروج ، آيه 14 .